Knippen | Leerlijn voor kleuters

Van scheuren tot gericht knippen

Heb je hier op de site al gelezen waarom scheuren zo belangrijk is en hoe je dit stap voor stap aan kunt bieden? De leerlijn van knippen lijkt op die van scheuren, met een belangrijk verschil. Bij knippen werken beide handen afzonderlijk van elkaar. De dominante hand knipt en de andere hand stuurt. Knippen vraagt meer van de oog-handcoördinatie dan scheuren en is daardoor iets moeilijker dan scheuren. 

Een schaar lijkt voor volwassenen een eenvoudig hulpmiddel. Voor een kleuter is knippen echter een behoorlijk complexe vaardigheid. Het kind moet de schaar goed vasthouden, de vingers bewegen, het papier met de andere hand sturen én ondertussen kijken waar het naartoe wil.

Knippen vraagt daarom om een combinatie van fijne motoriek, handkracht, oog-handcoördinatie, tweehandige samenwerking en ruimtelijk inzicht.

De ontwikkeling van het knippen verloopt stap voor stap. Het is dan ook niet vanzelfsprekend dat een kind meteen langs een lijn kan knippen. Voordat het zover is, heeft het veel ervaring nodig met het hanteren van de schaar en het leren openen en sluiten ervan.

Begin met het ontdekken van de schaar.

Laat kinderen ervaren:

• hoe je een schaar vasthoudt;
• hoe je de schaar opent en sluit;
• wat er gebeurt als je papier tussen de bladen houdt;
• hoe je de schaar door papier beweegt;
• hoe verschillende soorten papier reageren.

Het doel is in het begin niet om netjes te knippen. Het doel is dat het kind de knipbeweging leert beheersen.

De leerlijn van knippen

De ontwikkeling van het knippen kun je grofweg opbouwen van openen en sluiten naar vrij knippen, gericht knippen en uiteindelijk vormen uitknippen.

1. De schaar leren hanteren

De eerste stap is het leren vasthouden van de schaar. Een kind leert de schaar op de juiste manier vast te pakken en de vingers te gebruiken om de bladen te openen en te sluiten.

Je hoeft in deze fase nog geen opdracht te geven. Laat het kind vooral oefenen met de beweging: open – dicht – open – dicht.

Tip! Wanneer je het kind een handje wilt helpen, kun je een duoschaar gebruiken. Deze heeft een dubbele set ‘ogen’ om de vingers door te steken. Eén set voor het kind en één voor jouzelf. 
Een schaar met kniphulp is ook fijn. Hierbij wordt het kind een handje geholpen bij het open en dicht maken van de schaar. Dat gaat soepeler en het kind heeft minder kracht nodig. 

2. Inknippen

Een mooie eerste knipoefening is inknippen. Geef kinderen bijvoorbeeld stroken papier en laat ze kleine knipjes in de rand maken. Zo ontstaat een soort gras, kam of franjes.

Het voordeel van inknippen is dat het kind de schaar nog niet hoeft te sturen. Het hoeft alleen maar te leren: papier vasthouden → schaar plaatsen → dichtknijpen → weer openen.

3. Vrij knippen

Daarna kunnen kinderen vrij in papier gaan knippen. Geef ze verschillende soorten papier en laat ze ontdekken wat er gebeurt.
Een kind kan bijvoorbeeld een vel papier steeds verder in kleine stukken knippen.

In deze fase is het vooral belangrijk dat de knipbeweging steeds vloeiender wordt. Er hoeft nog geen herkenbare vorm uit te komen.

4. Rechte lijnen of snippers knippen

Wanneer de knipbeweging beter wordt beheerst, kun je rechte lijnen aanbieden. Begin met korte, dikke lijnen: snippers. Later kunnen de lijnen langer en smaller worden.
Het kind leert nu niet alleen knippen, maar ook de richting van de schaar sturen.

5. Lange rechte lijnen knippen

De volgende stap is het knippen van langere rechte lijnen. Het papier moet hierbij steeds verder met de andere hand worden verplaatst. Dit vraagt om een goede samenwerking tussen beide handen: de ene hand knipt, de andere hand stuurt het papier.

Dit is een belangrijke stap in de ontwikkeling van het knippen.

6. Gebogen lijnen knippen

Daarna kunnen kinderen oefenen met gebogen lijnen. Een bocht vraagt meer controle dan een rechte lijn. Het kind moet het papier geleidelijk draaien terwijl het met de schaar de lijn volgt.

Begin met een grote, ruime boog. Later kunnen de bochten kleiner en ingewikkelder worden.

7. Hoeken en zigzaglijnen knippen

Wanneer gebogen en golvende lijnen goed lukken, kun je lijnen aanbieden die van richting veranderen. Bijvoorbeeld:

• een zigzag;
• een eenvoudige hoek;
• een trapvorm.

Het kind moet nu leren op tijd van richting te veranderen.

8. Eenvoudige vormen uitknippen

Wanneer rechte en gebogen lijnen steeds beter lukken, kunnen kinderen eenvoudige vormen uitknippen.

Denk aan:

• een cirkel;
• een driehoek;
• een vierkant;
• een hart;
• een wolk.

Het kind moet nu voortdurend de richting van het papier en de schaar aanpassen.

Een cirkel is de moeilijkste figuur om te knippen. Het vraagt om uiterste precisie van de stuurhand en de juiste snelheid van de kniphand. 

Tip! Laat de kinderen eerst cirkelvormige figuren omtrekken zoals Logiblokken, drinkbekers en lijmpotjes.

9. Complexere vormen en details uitknippen

Uiteindelijk kunnen kinderen vormen met meerdere hoeken, bochten en details uitknippen. Bijvoorbeeld een dier, bloem of figuur.

Het gaat dan niet alleen om de motorische vaardigheid, maar ook om het vooruitkijken en plannen van de knipbeweging.

De ontwikkeling in één lijn

Je kunt de leerlijn kort samenvatten als:

schaar hanteren → openen en sluiten → inknippen → vrij knippen → rechte lijnen en snippers → lange lijnen →  gebogen lijnen → hoeken en zigzag → eenvoudige vormen → complexere vormen

Deze stappen lopen natuurlijk in elkaar over. Kinderen ontwikkelen zich niet allemaal in hetzelfde tempo en hebben soms langere tijd nodig om een bepaalde stap te oefenen.

Verschillende soorten papier

Niet elk papier knipt hetzelfde. Begin bijvoorbeeld met relatief dun papier. Daarna kun je variëren met:

• tijdschriftpapier;
• krantenpapier;
• gekleurd papier;
• cadeaupapier;
• vloeipapier;
• karton.

Verschillende materialen geven kinderen de kans om te ervaren hoeveel kracht en controle ze nodig hebben.