Kleien | Lesideeën voor kleuters

Kleien met kleuters:
van ontdekken tot echte kunstwerken

Kleien is een activiteit die niet mag ontbreken in jouw kleuterklas. Een homp klei in de handen van een kind nodigt uit tot voelen, ontdekken, kneden, rollen en vervormen. Maar kleien is veel meer dan een creatieve activiteit. Kinderen oefenen tegelijkertijd hun fijne motoriek, oog-handcoördinatie, ruimtelijk inzicht en verbeeldingskracht. Klei biedt zintuiglijke ervaringen en mogelijkheden voor de ontwikkeling van taal. Het stimuleert de concentratie. 

Een groot voordeel van klei is dat je steeds opnieuw kunt beginnen. Een bouwwerk valt om? Je maakt het opnieuw. Een vorm is te groot? Je verandert hem. Een onderdeel valt eraf? Je bevestigt het opnieuw.

Laat kinderen ervaren dat iets niet meteen hoeft te lukken.

Juist dat proces is waardevol. Het kind leert dat een eerste poging niet meteen het eindresultaat hoeft te zijn.

Kleien gaat daarom niet alleen over wat een kind maakt, maar vooral over wat het kind ontdekt terwijl het bezig is.

Welke klei?

Niet iedere klei is even geschikt voor jonge kinderen. Voor kleuters is vooral zachte, goed kneedbare klei prettig om mee te werken. De klei moet gemakkelijk vervormbaar zijn, maar niet zo zacht dat vormen direct instorten. Zelf ben ik enorm fan van de klei van Dutch Dough. Gemaakt van natuurlijk materiaal, ruikt lekker en ziet er fantastisch uit. Wij kopen voor elk thema één potje klei waar we een paar weken mee spelen.

Zelfhardende (rivier)klei
Zelfhardende klei is handig wanneer kinderen hun werkstuk willen bewaren. Het materiaal droogt aan de lucht en hoeft niet in een oven gebakken te worden.

Voor vrij kleien en het oefenen van technieken is zelfhardende klei echter niet altijd de prettigste keuze. Deze klei kan sneller uitdrogen en is vaak wat minder geschikt voor uitgebreid manipuleren.

Boetseerklei
Voor het verkennen van technieken is boetseerklei heel geschikt. Deze klei blijft zacht en kan steeds opnieuw gebruikt worden. Dat maakt hem ideaal voor activiteiten waarbij het proces belangrijker is dan het eindproduct.

Zelf klei maken
Je kunt heel eenvoudig zelf klei maken. Dat kun je op de volgende manier doen:

Ingrediënten:

• 2 koppen bloem
• 1 kop fijn zout
• 2 eetlepels olie
• 1½ kop warm water
• eventueel voedingskleurstof

Werkwijze:

1. Meng de bloem en het zout in een kom.
2. Voeg de olie toe.
3. Voeg het warme water beetje bij beetje toe terwijl je blijft kneden.
4. Kneed ongeveer 5 minuten tot je een zachte, soepele klei hebt.
5. Is de klei te plakkerig? Voeg dan wat bloem toe.
6. Is de klei te droog of brokkelig? Voeg een klein beetje water toe.
7. Wil je verschillende kleuren? Verdeel de klei en kneed door ieder deel wat voedingskleurstof.

De klei kun je in een goed afgesloten plastic zak of luchtdichte bak enkele dagen bewaren. Controleer de klei voor gebruik even op geur, schimmel of uitdroging.

Klei ontwikkeling

Ontdekken en manipuleren

In het begin staat het materiaal centraal. Kinderen voelen aan de klei, knijpen erin, slaan erop, trekken eraan en drukken de klei plat.

Ze ontdekken bijvoorbeeld:

• Is klei hard of zacht?
• Wat gebeurt er als ik er hard in knijp?
• Kan ik de klei uit elkaar trekken?
• Kan ik de klei plat maken?
• Wat gebeurt er als ik er met mijn vinger in prik?

Geef kinderen in deze fase vooral tijd om te experimenteren. Je hoeft nog geen voorbeeld te geven van wat ze moeten maken.

Scheuren en verdelen

Het kind leert de klei in kleinere stukken te verdelen. Het scheurt of breekt stukjes af en ontdekt dat een grote hoeveelheid klei uit verschillende kleinere stukken kan bestaan.

Dit lijkt eenvoudig, maar kinderen oefenen hierbij kracht doseren en leren de hoeveelheid klei bewust te verdelen.

Kneden

Door te kneden wordt de klei soepeler en beter bewerkbaar. Kinderen drukken, duwen en vouwen de klei steeds opnieuw.

Kneden is bovendien een goede voorbereiding op de volgende technieken. Een zachte, goed bewerkbare homp klei is veel gemakkelijker te rollen, draaien en vormen.

Rollen

Een van de belangrijkste basistechnieken is rollen. Kinderen kunnen de klei tussen hun handen rollen of met hun handen over de tafel rollen.

Zo ontstaan:

• bolletjes
• rolletjes
• lange slangen
• dikke en dunne rollen

Vanuit deze techniek kunnen later bijvoorbeeld poten, armen, benen, takken, haren of andere onderdelen worden gemaakt.

Slangen rollen
Een belangrijke eerste techniek is het rollen van slangen. Kinderen rollen een stuk klei tussen hun handen of met hun handen over de tafel. Ze ontdekken dat ze een homp klei kunnen veranderen in een lange, dunne vorm.
Van deze slangen kunnen later bijvoorbeeld armen, benen, poten, haren, takken of hekken worden gemaakt.

Draaien en wikkelen

Een rol klei kan worden gebogen, gedraaid of om iets heen gewikkeld. Kinderen ontdekken hierdoor dat ze een rechte vorm kunnen veranderen in een gebogen of spiraalvormige vorm.

Balletjes draaien
Na het rollen van slangen kunnen kinderen leren om balletjes te draaien. Ze draaien een stukje klei tussen hun handpalmen totdat er een bol ontstaat. Dit vraagt om een steeds betere controle over de beweging en de kracht van de handen.

Laat kinderen verschillende maten maken: een hele grote bal, een kleine bal en een piepklein balletje.

Van balletjes kunnen later bijvoorbeeld hoofden, ogen, vruchten of andere onderdelen worden gemaakt.

Platdrukken

De klei wordt met de hand of vingers platgedrukt. Er ontstaat een plak of schijf. Kinderen kunnen hierbij experimenteren met verschillende manieren van drukken: met een vlakke hand, een vinger, een duim of een voorwerp.

Knijpen en knobbelen

Door met duim en vingers in de klei te knijpen, kan het kind de vorm gericht veranderen. Een eenvoudige bol kan bijvoorbeeld worden veranderd in een hoofd, dier of potje.

Bij knobbelen worden kleine stukjes klei toegevoegd of gevormd tot bobbels en uitstulpingen.

Duwen, prikken en indrukken

Klei is ideaal om te ontdekken wat er gebeurt wanneer je ergens druk op uitoefent. Met vingers, stokjes, doppen, schelpen of andere materialen kunnen kinderen patronen en structuren maken.

Hier ontstaat ook een mooie verbinding met zintuiglijk spel: kinderen kunnen onderzoeken welke afdruk verschillende materialen achterlaten.

Uithollen

Een vorm kan worden uitgehold door met de duim of een ander hulpmiddel een holte te maken. Zo kan bijvoorbeeld een kommetje of bakje ontstaan.

Bij deze techniek leert het kind niet alleen iets maken, maar ook rekening houden met dikte en stevigheid.

Verbinden

Wanneer kinderen verschillende onderdelen gaan combineren, wordt het kleien steeds meer construeren.

Ze kunnen bijvoorbeeld een hoofd op een lichaam zetten, poten aan een dier maken of een oor aan een kop bevestigen.

Een belangrijke techniek hierbij is het goed aandrukken en vastzetten van de onderdelen. Kinderen ontdekken dat een onderdeel dat alleen los op de klei wordt gelegd gemakkelijk weer afvalt.

Combineren van technieken

Uiteindelijk gaan kinderen verschillende technieken bewust combineren. Een kind kan bijvoorbeeld een dier maken van een bol, rollen voor de poten, platte stukjes voor de oren en ingedrukte lijnen voor de ogen.

Het kind denkt steeds meer na over vorm, verhouding, constructie en betekenis.

De ontwikkeling kan dus grofweg worden samengevat als:

ontdekken → kneden → rollen → platdrukken → knijpen/indrukken → uithollen → verbinden → combineren

De technieken hoeven niet strikt in deze volgorde aangeboden te worden. Kinderen kunnen verschillende technieken tegelijkertijd ontdekken en steeds teruggrijpen naar eerdere technieken.

Van vrij naar een opdracht

Wanneer je klei aanbiedt, is het verleidelijk om direct een opdracht te geven: ‘Maak een dier’, ‘Maak een poppetje’ of ‘Maak een huis.’
Voor kinderen die nog volop bezig zijn met het ontdekken van de basistechnieken kan zo’n opdracht juist een flinke stap zijn. Begin liever met een techniek of materiaalonderzoek.

Bijvoorbeeld: Kun jij de klei zo lang mogelijk maken? Of: Kun jij een hele grote bol maken? En kun je daar een hele kleine bol naast leggen? Of: Wat voor afdrukken kun je maken met deze materialen?

Laat de kinderen eerst ontdekken, opdrachten komen later.

Variatie in aanbod

Een kleitafel waarop iedere week dezelfde opdracht ligt met een voorbeeld dat alle kinderen moeten namaken, biedt weinig ruimte voor ontwikkeling. Je kunt veel meer uit kleien halen door regelmatig te wisselen:

de ene keer een techniek, de andere keer een materiaalonderzoek en daarna een vrije opdracht.

Bijvoorbeeld:

• deze week: hoeveel verschillende soorten slangen kun je rollen?
• volgende week: maak afdrukken met natuurlijke materialen;
• daarna: bouw iets dat kan staan;
• later: maak een dier waarbij je minimaal drie technieken gebruikt.

Zo groeien kinderen stap voor stap van ontdekken naar doelgericht vormgeven.

Werken met een voorbeeld

Een voorbeeld kan handig zijn wanneer je een nieuwe techniek wilt voordoen, maar het kan ook de creativiteit van kinderen beperken. Zodra jij een voorbeeld maakt, bestaat het risico dat kinderen vooral jouw werk gaan namaken.

Laat daarom eerst zien hoe een techniek werkt, zonder meteen een eindproduct te maken.

Laat bijvoorbeeld zien hoe je een bol rolt en vraag vervolgens: Wat zou je met deze bol kunnen maken? Zo blijft het eindresultaat bij het kind.

Werken met voorbeelden beperkt de creativiteit van de kinderen.

Materiaal toevoegen aan de klei

Klei wordt nog interessanter wanneer kinderen er andere materialen aan mogen toevoegen.

Denk aan:

• stokjes
• diamantjes / strass stenen
• wiebelogen
• takjes
• steentjes
• schelpen
• kralen
• veren
• touw
• doppen
• bladeren
• dennenappels

Hiermee kunnen kinderen niet alleen versieren, maar ook structuren, afdrukken en constructies maken.

Kleien is ook taal

Tijdens het kleien ontstaan vanzelf mooie gesprekken. Benoem wat kinderen doen en gebruik woorden die passen bij de techniek: kneden, rollen, platdrukken, uithollen, indrukken, verbinden, draaien, dik, dun, rond, plat, stevig, zacht, groot en klein.

Je kunt ook vragen stellen die kinderen aan het denken zetten:

• Hoe zorg je ervoor dat je dier blijft staan?
• Hoe maak je deze poot steviger?
• Hoe kun je een gat maken zonder dat de klei scheurt?
• Hoe krijg je twee stukken klei goed aan elkaar?
• Wat gebeurt er als je deze rol dunner maakt?

Zo wordt een creatieve activiteit tegelijkertijd een rijke taal- en denkactiviteit.